Strefa Schengen to obszar obejmujący 29 państw, w którym zniesiono kontrole na granicach wewnętrznych. Dzięki temu osoby mogą przemieszczać się między państwami bez rutynowej kontroli granicznej. W zamian państwa wspólnie chronią granice zewnętrzne, stosują zbliżone zasady wizowe i współpracują w sprawach bezpieczeństwa.
Czym jest strefa Schengen?
Strefa Schengen jest europejskim obszarem bez kontroli na granicach wewnętrznych. Oznacza to, że przekraczając granicę między państwami należącymi do strefy, zwykle nie trzeba przechodzić odprawy granicznej. Nie oznacza to jednak braku kontroli nad ruchem osób ani całkowitego zniesienia zasad bezpieczeństwa.
Swoboda przemieszczania się opiera się na wspólnej odpowiedzialności za granice zewnętrzne. Państwa należące do strefy stosują przepisy Kodeksu granicznego Schengen, współpracują przy kontroli osób przybywających spoza obszaru i wymieniają informacje dotyczące zagrożeń. Nazwa pochodzi od miejscowości Schengen w Luksemburgu, gdzie w 1985 roku podpisano pierwsze porozumienie dotyczące znoszenia kontroli granicznych.
Jakie kraje należą do strefy Schengen?
Strefa Schengen liczy obecnie 29 państw. Większość z nich to członkowie Unii Europejskiej, ale w strefie uczestniczą także cztery państwa stowarzyszone, które nie należą do UE. Członkostwo w Unii Europejskiej i przynależność do strefy Schengen nie są więc tym samym.
| Kategoria | Państwa |
|---|---|
| Członkowie UE należący do strefy Schengen | Austria, Belgia, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Włochy |
| Państwa stowarzyszone spoza UE | Islandia, Liechtenstein, Norwegia, Szwajcaria |
| Państwa UE pozostające poza strefą | Cypr, Irlandia |
Bułgaria i Rumunia stały się częścią strefy Schengen etapami. Od 31 marca 2024 roku zniesiono kontrole na ich granicach powietrznych i morskich, a od 1 stycznia 2025 roku także na granicach lądowych. Oba państwa są więc obecnie pełnoprawnymi członkami strefy.
Irlandia pozostaje poza obszarem Schengen i zachowała kontrole na granicach wewnętrznych. Może jednak uczestniczyć w wybranych formach współpracy policyjnej i sądowej. Cypr również nie należy jeszcze do strefy Schengen.
Jak działa strefa Schengen?
Zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych wymaga wspólnych zasad bezpieczeństwa. Najważniejsze elementy współpracy obejmują:
- Ochronę granic zewnętrznych – kontrole osób wjeżdżających spoza strefy są prowadzone według wspólnych reguł, ponieważ dotyczą całego obszaru Schengen.
- System Informacyjny Schengen (SIS) – umożliwia uprawnionym służbom wymianę informacji o osobach poszukiwanych, zaginionych lub objętych zakazem wjazdu, a także o utraconych i skradzionych przedmiotach.
- Współpracę policyjną i sądową – państwa przekazują sobie informacje i współdziałają w sprawach karnych, także wtedy, gdy osoby podejrzane przemieszczają się między krajami.
- Wspólną politykę wizową – państwa stosują jednolite podstawowe zasady wydawania wiz krótkoterminowych osobom przybywającym spoza strefy.
W ochronie granic zewnętrznych państwa współpracują także z instytucjami Unii Europejskiej, w tym z agencją Frontex. Celem tych działań jest utrzymanie bezpieczeństwa bez przywracania stałych kontroli między państwami należącymi do strefy.
Czy kontrole graniczne mogą zostać przywrócone?
Tak. Brak kontroli na granicach wewnętrznych jest zasadą, ale nie ma charakteru absolutnego. Państwo może tymczasowo przywrócić kontrole, gdy poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa wewnętrznego wymaga takiego działania.
Powodem może być między innymi zagrożenie terrorystyczne, poważny kryzys migracyjny lub inna sytuacja nadzwyczajna. Kontrole powinny być środkiem wyjątkowym i czasowym, a ich zastosowanie podlega zasadom określonym w przepisach Schengen. Nie oznacza to wystąpienia państwa ze strefy, lecz czasowe ograniczenie jednej z jej podstawowych zasad.
Najprościej mówiąc, strefa Schengen łączy swobodne przemieszczanie się między 29 państwami ze wspólną ochroną granic zewnętrznych i współpracą służb. Unia Europejska i strefa Schengen w dużej mierze się pokrywają, ale nie są to identyczne obszary.
